Τα μελίσσια και το μέλι

Ε Π Ι Θ Ε Ω Ρ Η Σ Η

Στο κεφάλαιο αυτό θα μιλήσουμε για τις απαραίτητες εργασίες που πρέπει να γίνονται στο ερασιτεχνικό μελισσοκομείο, γιατί ότι αφορά τους επαγγελματίες ανήκει σε άλλη κατηγορία, μια και αυτοί έχουν την μελισσοκομία ως ένα παραγωγικό και βιοποριστικό παράγοντα της ζωής τους και έτσι η εκμετάλευση των μελισσών γίνεται σε πλήρη και σταθερή βάση χωρίς συναισθηματισμούς και πολλά λάθη. Φυσικά λάθη δεν πρέπει να κάνουν και οι ερασιτέχνες και το "online" βιβλίο αυτό, έχει αυτό τον σκοπό.
Ας υποθέσουμε λοιπόν ότι πρώτα προετοιμαστήκαμε κατάλληλα, δηλαδή, διαβάσαμε με προσοχή όλα τα προηγούμενα κεφάλαια και ιδιαίτερα αυτό περί της βιολογίας της μέλισσας, προμηθευτήκαμε όλο τον απαιτούμενο βασικό εξοπλισμό, στολή, γάντια, καπνιστήρι, ξύστρα και βούρτσα. Κατόπιν προμηθευτήκαμε το πρώτο μελίσσι μας ή κυψέλες μας. Καλό είναι να αρχίσουμε με μία ή το πολύ τρείς κυψέλες και βλέποντας θα προχωρήσουμε γιατί οι εργασίες είναι πολλές και απαιτούν χρόνο που ίσως δεν υπάρχει.
Οι νέες κυψέλες - αποικίες θα πρέπει να έχουν νέα βασίλισσα ολίγων ημερών ή μηνών, ώστε να έχουμε αρκετό χρόνο να αποκτήσουμε την εμπειρία της διαχείρισής τους. Εγκαταστήσαμε τις κυψέλες στην τοποθεσία που επιλέξαμε με βάση την τοπογραφία, την εύκολη πρόσβαση και το σπουδαιότερο την σχετική ανθοφορία της περιοχής την οποία έχουμε διαπιστώσει από προηγούμενες επισκέψεις. Να σημειώσουμε οτι δεν είναι επιτρεπτό να εγκαταστήσουμε κυψέλες σε περιοχή που υπάρχουν ήδη κυψέλες άλλων μελισσοκόμων, τουλάχιστον οχι κοντύτερα των 3 χιλιομέτρων.
Οι κυψέλες πρέπει να μην εφάπτονται απ'ευθείας στο έδαφος, αλλά να είναι σε κάποια βάση, από πέτρες ή άλλο υλικό. Η καλύτερη λύση είναι τα μεγάλα τούβλα, προσφέρουν εύκολα επίπεδη επιφάνεια και κρατάνε πολύ χρόνο. Η είσοδος των μελισσών πρέπει να έχει νότιο ή νοτιοδυτικό προσανατολισμό για την προστασία της αποικίας από τις άσχημες καιρικές συνθήκες. Πίσω από τις κυψέλες πρέπει να αφήσουμε κάποιο χώρο με πλάτος τουλάχιστον ένα μέτρο για την μετακίνησή μας και αυτό γιατί πάντοτε όλες οι επιθεωρήσεις γίνονται με το σώμα μας πίσω από την είσοδο της κυψέλης. Αν όλα έχουν γίνει σωστά, γρήγορα θα έλθει η στιγμή της πρώτης επιθεώρησης. Οι εργασίες της επιθεώρησης είναι διαφορετικές για κάθε εποχή και αργότερα θα εξετάσουμε μία προς μία τις εποχικές επιθεωρήσεις. Προς το παρόν πρέπει να μάθουμε τι είναι μια επιθεώρηση, τι πρέπει να ψάχνουμε και τι πρέπει να κάνουμε ανάλογα με τα ευρήματα στην κυψέλη.
Επιθεώρηση είναι η επίσκεψη στο μελισσοκομείο, η καλή παρατήρηση της δραστηριότητας στην είσοδο της κυψέλης και τέλος το άνοιγμα της κυψέλης. Κάθε παρατήρησή μας έξω ή μέσα στη κυψέλη πρέπει να καταγράφεται επί τόπου πρόχειρα, γι'αυτό το μολύβι και το σημειωματάριο δεν πρέπει να λείπουν από την τσέπη μας. Ας υποθέσουμε επίσης οτι είμαστε σε εποχή δραστηριότητας, δηλαδή τους μήνες από τέλος Ιανουαρίου έως το τέλος του Οκτώβρη, ανάλογα με την περιοχή του μελισσοκομείου.
Η πρώτη λοιπόν σημείωση θα είναι τι συμβαίνει έξω από την κυψέλη, αν η δραστηριότητα είναι φυσιολογική που σημαίνει ότι μέλισσες μπαίνουν και άλλες βγαίνουν συνεχώς από την θυρίδα εξόδου, ή υπάρχει κάποια και πόση αναστάτωση, αν δηλαδή μεγάλος αριθμός μελισσών βρίσκεται στην είσοδο, περπατούν στα τοιχώματα, ή πετούν γύρω και κοντά στην κυψέλη συνεχώς. Αν δεν είναι φυσιολογική δραστηριότητα, θα προχωρήσουμε σε πιο επισταμένη έρευνα κατά την εσωτερική επιθεώρηση της κυψέλης. Και αυτό γιατί πρέπει να διαπιστώσουμε την αιτία της αναστάτωσης, που μπορεί να είναι επικείμενος αφεσμός, ασθένεια, παρόν κάποιος εχθρός της μέλισσας, κλπ.
Συνεχίζοντας για το άνοιγμα της κυψέλης, ανάβουμε το καπνιστήρι, (Πληροφορίες) φοράμε όλα τα προστατευτικά της στολής και πλησιάζοντας στο πίσω μέρος της κυψέλης, φυσάμε με το καπνιστήρι 2-3 φορές στα ανοίγματα (παραθυράκια) του καπακιού της κυψέλης. Αυτό το ελαφρό κάπνισμα έχει σαν αποτέλεσμα να ειδοποιηθούν οι μέλισσες ότι έπεται επιθεώρηση. Αυτό βέβαια θα συμβαίνει μετά από μια περίοδο όπου οι επιθεωρήσεις θα είναι σε τακτικά διαστήματα ανά 7 ημέρες ή και λίγο περισσότερες. Η κανονική περιοδικότητα των επιθεωρήσεων έχει σαν αποτέλεσμα να χαραχθεί στη μνήμη των μελισσών και έτσι να γνωρίζουν τι περίπου θα συμβεί μετά από το πρώτο ελαφρό κάπνισμα. Επίσης το ίδιο κάπνισμα διώχνει τις μέλισσες από την κορυφή των πλαισίων.
Ανοίγουμε με σίγουρες κινήσεις το καπάκι, (ούτε βιαστικά ούτε πολύ αργά) και αν υπάρχουν αρκετές μέλισσες ακόμη στην κορυφή των πλαισίων, φυσάμε 2-3 φορές ακόμη ελαφρά. Να έχουμε υπ'οψη ότι πολύς καπνός είναι εν δυνάμει επικίνδυνος για την ζωή των μελισσών μας. Αν όλα εξελίσσονται ομαλά, οι μέλισσες θα υποχωρήσουν στο εσωτερικό των πλαισίων και τότε με την ξύστρα (Πληροφορίες) θα ανοίξουμε ελαφρά το πρώτο πλαίσιο στην άκρη της κυψέλης που θα επιθεωρήσουμε ώστε να ξεκολήσει από τα υπόλοιπα. Το ίδιο θα γίνεται και σε κάθε ένα επόμενο πλαίσιο. Τραβώντας ελαφρά και σταθερά το πλαίσιο προς τα πάνω, όταν ελευθερωθεί το κρατάμε πάντα πάνω από την ανοικτή κυψέλη και αρχίζουμε να εξετάζουμε το περιεχόμενό του και από τις δύο πλευρές.
Τα κτισμένα από μέλισσες πλαίσια - κηρήθρες μπορεί να περιέχουν τα παρακάτω κελλιά μόνο ή ανάμικτα με:

"ανοικτό μέλι" δηλαδή κελλιά με μέλι ασφράγιστα,

"κλειστό μέλι" σφραγισμένα (σκεπασμένα) κελλιά με μέλι,

"κελλιά γύρης" τα κελλιά της αποθηκευμένης γύρης είναι πάντα ανοικτά

"ανοικτό γόνο" ασφράγιστα κελλιά με αυγά ή κάμπιες ολίγων ημερών,

"κλειστό γόνο εργατριών" κελλιά σφραγισμένα με την επιφάνεια του καπακιού τους επίπεδη,

"κλειστό γόνο κηφήνων" κελλιά σφραγισμένα με την επιφάνεια του καπακιού τους θόλο,

"βασιλικά κελλιά αφεσμού" κωνοειδή κελλιά στην άκρη της κηρήθρας συνήθως,

"βασιλικά κελλιά αντικατάστασης" κωνοειδή κελλιά τα οποία βρίσκονται διάσπαρτα πάνω στην επιφάνεια της κηρήθρας.

Η διάταξη των κηρήθρων ανάλογα με το περιεχόμενό τους σε μια κυψέλη είναι η εξής:
Στο κέντρο της κυψέλης βρίσκονται τα πλαίσια με τον κλειστό ή ανοικτό γόνο και στις άκρες τα πλαίσια όπου είναι αποθηκευμένο μέλι. Όλη αυτή η περιοχή της φωλιάς της αποικίας μέσα στην κυψέλη, ονομάζεται "γονοφωλιά".
Τους μήνες της έντονης δραστηριότητας της αποικίας, η "γονοφωλιά" δεν έχει σαφή όρια και η θερμοκρασία στο κέντρο της διατηρείται σταθερή στους +35^o C. Αντιθέτως τον χειμώνα όλη η αποικία μαζεύεται γύρω από όλη αυτή την περιοχή σε σφικτό σχήμα μπάλας, τόσο μικρότερο όσο χαμηλότερη είναι η εξωτερική θερμοκρασία, στην προσπάθειά τους να διατηρήσουν την σωστή θερμοκρασία για τον γόνο στο κέντρο της +20 - 30^o C , ενώ στον εξωτερικό "μανδύα" της μπάλας είναι +8^o C. Τότε την ονομάζουμε "μελισσόσφαιρα".Τα πλαίσια γόνου μπορεί να έχουν στην εξωτερική περιφέρειά τους ανοικτά ή κλειστά κελλιά με μέλι, λίγο πιο μέσα κελλιά με γύρη, ακόμη πιο μέσα ανοικτά κελλιά με αυγά ή κάμπιες, στο κέντρο σφραγισμένα κελλιά εργατριών ενώ στις κάτω άκρες σφραγισμένα κελλιά κηφήνων.
Αυτή η διάταξη του χτισίματος των μελισσών, εξασφαλίζει την επάρκεια θερμοκρασίας για τον γόνο, (κέντρο) την άμεση πρόσβαση των παραμάνων εργατριών στις πηγές της τροφής που δίνουν στον γόνο και την εύκολη πρόσβαση της βασίλισσας στα άδεια καθαρισμένα κελλιά για να γεννήσει.Σε αυτό το σημείο της επιθεώρησης, αναδεικνύεται η μεγάλη χρησιμότητα των γνώσεών μας γύρω από τον βιολογικό κύκλο της μέλισσας που πρέπει οποσδήποτε σχεδόν να αποστηθίσουμε. Οι χρόνοι ζωής των τάξεων, οι χρόνοι εκκόλαψης των αυγών, της κάμπιας, της χρυσαλλίδας και ο τρόπος κατασκευής των κελλιών των εργατριών, των κηφήνων και της βασίλισσας είναι τα ευρήματα μιας επιθεώρησης. Ανάλογα λοιπόν με αυτά τα ευρήματα είναι και οι χειρισμοί που εμείς πρέπει να κάνουμε. Το πλήθος των χτισμένων κηρήθρων, το πλήθος και η "ταυτότητα" των κελλιών σε κάθε κηρήθρα, θα πρέπει να μας "διηγείται" την ιστορία της εξέλιξης και της σημερινής κατάστασης της κυψέλης. Οι τακτικές λοιπόν επιθεωρήσεις και οι ανάλογες σημειώσεις μας, ξετυλίγουν αυτό το κουβάρι της ζωής της αποικίας.


 πηγή   kynigos.net.gr/bees/epitheorisi.php

Κρητικό μέλι

Το κρητικό μέλι είναι απολύτως φυσικό προϊόν και παράγεται σε περιοχές με ενδημική βλάστηση. Όπως είναι γνωστό σήμερα, το βιοσύστημα του νησιού πλούσιο σε αυτοφυή και αρωματικά φυτά και βότανα, τα οποία προσφέρουν στις κρητικές μέλισσες την αγαπημένη τους τροφή. Χιλιάδες θάμνοι μοσχομυρίζουν μερικοί από τους οποίους φυτρώνουν μόνο στην Κρήτη. Οι μελισσοπαραγωγοί δεν χρειάζεται να ταΐζουν ζάχαρη τις μέλισσες, γιατί δεν υπάρχουν νεκρές εποχές, ούτε περίοδοι που η άγρια βλάστηση είναι καλυμμένη με χιόνι. Από τα προϊστορικά χρόνια μέχρι σήμερα η Κρήτη παράγει συνεχώς μέλι που είναι το πιο αρωματικό ανά τον κόσμο.


 πηγή   cretanbeaches.com/hrisimes-plirοfοries/kritiki-diatrοfi

Πιο είναι το καλύτερο μέλι;

Το καλύτερο μέλι είναι αυτό που έχει  υποστεί την λιγότερη δυνατή επεξεργασία δεν έχει αναμειχτεί με γλυκαντικές ουσίες και ο παραγωγός ακολουθεί ορθούς κανόνες μελισσοκομικής πρακτικής.

Αφού διασφαλίσουμε τις παραπάνω προϋποθέσεις μπορούμε να διαλέξουμε από τις παραπάνω κατηγορίες  μελιού βάσει γευσιγνωστικών προτιμήσεων  η βάση οργανοληπτικών στοιχείων και φυσικοχημικών χαρακτηριστικών.

Ο Βασιλικός Πολτός

Βασιλικός Πολτός είναι η κρεμώδης ουσία  που εκρίνεται από τους υποφαρυγγυκούς αδένες των εργατριών μελισσών ηλικίας 15 έως 20 ημερών.
Προορίζεται για την διατροφή όλων των ατελών σταδίων της μέλισσας  γιαυτό και ονομάζεται και <<γάλα των μελισσών>>.
Η ονομασία  <<Βασιλικός Πολτός >>έχει να κάνει με το γεγονός ότι οι προνύμφες που προορίζονται να γίνουν βασίλισσες τρέφονται αποκλειστικά  με μεγάλη ποσότητα από την τροφή αυτή σε όλη την διάρκεια της εκκόλαψης (16 ημέρες).Επίσης και οι ενήλικες. βασίλισσες τρέφονται με πολτό.
Στον βασιλικό πολτό βρίσκεται ο καθοριστικός παράγοντας που μετατρέπει την προνύμφη μέλισσα  από εργάτρια σε βασίλισα. Η προνύμφη  που προορίζεται να γίνει εργάτρια τρεις (3) ημέρες μόνο θρέφεται με πολτό και τις υπόλοιπες 18 ημέρες μέχρι την εκκόλαψη της (21 ημ.) με γύρη  και μέλι.
Η βασίλισσα εκκολάπτεται πέντε (5) ημέρες νωρίτερα  είναι διπλάσια σε μέγεθος είναι τέλειο θηλυκό την άνοιξη γεννάει κάθε ημέρα το βάρος της σε αυγά (1500), ζει μέχρι και πέντε χρόνια. Η εργάτρια είναι ατελή θηλυκό και ζει λίγους μήνες .Η διαφορά είναι εμφανείς. Το χρώμα του Β.Π. άσπρο – υποκίτρινο με ιδιάζουσα οσμή και γεύση ισχυρά όξινη και υπόπικρη.
Χημική  Σύνθεση

  Ο Β.Π. είναι μία πολύπλοκη ουσία  πλούσια πηγή πρωτεϊνών, βιταμινών , ανόργανων στοιχείων, αμινοξέων λιπαρών οξέων και άλλων χρήσιμων ουσιών γι αυτό έχει γίνει αντικείμενο πολλών ιατρικών ερευνών και έχει αποδειχτεί από την επιστήμη οι ευεργετική του επίδραση στον ανθρώπινο οργανισμό. O Β.Π. περιέχει ακετυλοχολίνη που έχει αγγειοδιασταλτικές ιδιότητες.
Το  10-υδροξυ-δεκανοικό οξύ είναι ισχυρό αντιβακτηριδιακό και αντιμυκητιακό και βοηθάει στην αντιμετώπιση της ρευματοειδής αρθρίτιδας.
Ο Β.Π. περιέχει γενετήσιες ορμόνες (τεστοστερόλη ,προγεστερόλη ,οιστραδιόλη),ακόμη περιέχει βιταμίνες ,ιχνοστοιχεία, ένζυμα, αμινοξέα που συνδέονται με αριστοτεχνικό τρόπο μεταξύ τους . Ο Β.Π. βοηθάει στην τόνωση και αναζωογόνηση του οργανισμού.

Τι είναι το Μέλι

Σύμφωνα με την Νομοθεσία Μέλι είναι η φυσική γλυκιά ουσία που παράγουν οι Μέλισσες του είδους Apis Mellifera από το νέκταρ των φυτών η εκρίσεις από ζωντανά μέρη των φυτών ή εκκρίματα εντόμων που οι μέλισσες συλλέγουν , μεταποιούν εμπλουτίζουν με δικές τους ουσίες που συντελούν στην μετατροπή του, αποθέτουν, αφυδατώνουν, αποθηκεύουν και το φυλάσσουν στις κηρήθρες της κυψέλης προκειμένου να ωριμάσει.
Σύμφωνα με τις αγορανομικές διατάξεις το μέλι είναι τρόφιμο και όχι φάρμακο.
Το Μέλι διακρίνεται σε δύο μεγάλες κατηγορίες: Το Ανθόμελο που παράγεται από το νέκταρ των λουλουδιών και το Μέλι από Μελιτώματα που παράγεται από εκκρίματα κοκκοειδών που αποζυμούν τα φυτά. Σε αυτή την κατηγορία ανήκει το μέλι του πεύκου του έλατου και άλλων δασικών φυτών.
Το μέλι είναι ένας αληθινός θησαυρός υγείας και δύναμης.
Η αξία του μελιού έχει εκτιμηθεί από τα πανάρχαια χρόνια .Στους Αιγυπτιακούς παπύρους πριν από 3500 χρόνια αναφέρεται το μέλι ως θεραπευτικό. μέσο Στο βιβλίο ζωής των αρχαίων Ινδών αναφέρεται ότι η ζωή παρατείνεται όταν στην καθημερινή διατροφή υπάρχει το μέλι και το γάλα.Στήν Ελληνική μυθολογία με μέλι ανατράφηκε ο Δίας από τη νύμφη μέλισσα και το νέκταρ αποτελούσε τροφή των θεών του Ολύμπου Ιπποκράτης συνιστούσε το μέλι για την θεραπεία πολλών ασθενειών το ίδιο και ο Αριστοτέλης.
Τα ζάχαρα του μελιού είναι απλά αποροφούνται αμέσως γιαυτό το μέλι είναι μια γρήγορη πηγή ενέργειας, περιέχει ιχνοστοιχεία τα οποία συμβάλουν στον μεταβολισμό και τη θρέψη του οργανισμού.
Το μέλι έχει αντισηπτικές ιδιότητες είναι τονωτικό , αυξάνει το ρυθμό της καρδιάς ,μειώνει τα προβλήματα έλκους στο στομάχι, περιέχει υψηλή περιεκτικότητα σε χολίνη που βοηθάει τα άτομα που υποφέρουν από δυσκοιλιότητα, και συμβάλει στην καλή λειτουργία του οργανισμού.
Την αντιμικροβιακή και αντιβακτηριδιακή του υπόσταση το μέλι την οφείλει στο Υπεροξείδιο του Υδρογόνου.
To Μέλι έχει ανόργανα στοιχεία γνωστά σαν ιχνοστοιχεία τα οποία παίζουν σπουδαίο ρόλο στον μεταβολισμό και τη θρέψη ,είναι συστατικά του σκελετού και των κυττάρων συμμετέχουν σε διάφορα ενζυμικά συστήματα και ρυθμίζουν την οξύτητα του στομάχου.
 Χημική Σύνθεση Μελιού:
 Το μέλι περιέχει ζάχαρα (Γλυκόζη, φρουκτόζη) Οξέα (οξικό, κιτρικό, Γαλακτικό) μεταλλικά στοιχεία (ασβέστιο, θείο, χαλκός ψευδάργυρος, κάλιο, Νάτριο) Περιέχει ένζυμα (Ιμβερτάση, διαστάση και οξειδάση της Γλυκόζης) Πρωτεΐνες και αμινοξέα ( 19 πρωτεΐνες και 18 Αμινοξέα, βιταμίνες του συμπλέγματος Β και C και νερό.
Το μέλι περιέχει τουλάχιστο 180 διαφορετικές ουσίες οι οποίες διασυνδέονται οργανικά με τέτοιο τρόπο ώστε κανείς μέχρι σήμερα να μην μπορέσει να το παράγει τεχνητά παρά την γνωστή του σύνθεση.

Πληροφορίες για τις μέλισσες

Είδη 
Στο είδος της μέλισσας της μελιτοφόρου, όπως επίσημα λέγεται η μέλισσα, υπάρχουν τρεις βασικές ομάδες, η κάθε μια από τις οποίες έχει και μερικές φυλές. Η πρώτη ομάδα περιλαμβάνει τις μέλισσες της ανατολικής Ασίας με εκπρόσωπο τη μέλισσα την ινδική. Η δεύτερη ομάδα είναι η αφρικανική και η τρίτη ομάδα είναι η ευρωπαϊκή, που περιλαμβάνει πάνω από 10 φυλές. Οι πιο γνωστές διεθνώς είναι η Ιταλική (ligoustica) και η Γιουγκοσλαβική (Carnica), ενώ στην Ελλάδα πιο διαδεδομένη ντόπια φυλή είναι η (Cecropia) η οποία πήρε το όνομά της από τον πρώτο βασιλιά της Αθήνας Κέκροπα.
Η καθεμιά από τις παραπάνω ομάδες έχει μερικά βασικά διακριτά χαρακτηριστικά. Τα τελευταία χρόνια άρχισε η συστηματική διασταύρωση των μελισσών για να δημιουργηθεί νέος τύπος που θα έχει μέσο μέγεθος, θα είναι ήσυχη και εργατική και θα πολλαπλασιάζεται σχετικά εύκολα την άνοιξη.
Ιστορία
Η μέλισσα ζει στη Γη το λιγότερο 15 εκατομμύρια χρόνια και θεωρείται από τους πιο παλιούς κατοίκους της, που εξακολουθεί να υπάρχει ακόμη και σήμερα.
Είναι από τα ελάχιστα είδη των εντόμων που ο άνθρωπος προσπάθησε να εκμεταλλευτεί, βλέποντας ότι θα είχε κάποιο οικονομικό όφελος. Η προσπάθεια αυτή του ανθρώπου να εξημερώσει τη μέλισσα δεν είναι νέα. Υπάρχει μια σπηλαιογραφία στην Μπικόρπ της Ισπανίας, ηλικίας τουλάχιστον 15.000 χρόνων, όπου εικονίζεται ένας άνθρωπος που προσπαθεί να πάρει μέλι από μελίσσι.
Ανατομία
Το σώμα των μελισσών αποτελείται από το κεφάλι, το θώρακα και την κοιλιά. Στο κεφάλι των μελισσών υπάρχουν δυο σύνθετα μάτια στα πλάγια και τρία απλά στο πάνω μέρος. Από το τμήμα που βρίσκεται ανάμεσα στα μάτια, φυτρώνουν δυο κεραίες, πάνω στις οποίες βρίσκονται διάφορα αισθητήρια όργανα. Στο μπροστινό τμήμα του θώρακα φέρει δύο ζεύγη μεμβρανωδών φτερών. Η κοιλιά είναι χωρισμένη σε δακτυλίους, που ανάμεσά τους βρίσκονται οι κηρογόνοι αδένες. Ο τελευταίος απ' τους δακτυλίους έχει το κεντρί. Τα αρσενικά δεν διαθέτουν ούτε κηρογόνους αδένες,ούτε κεντρί.
Κοινωνική οργάνωση 
Οι μέλισσες ανήκουν στην κατηγορία των εντόμων που παρουσιάζουν σαφή ιεράρχηση και ζουν σε μεγάλες οικογένειες, μέσα σε κυψέλες. Σε κάθε οικογένεια υπάρχει μια "βασίλισσα", που έχει σαν μοναδική αποστολή να εξασφαλίζει τον πολλαπλασιασμό της οικογένειας. Η οικογένεια έχει ακόμη μερικούς αρσενικούς, τους κηφήνες, που προορίζονται να γονιμοποιήσουν μόνο μια φορά τη βασίλισσα και στη συνέχεια να πεθάνουν. Τέλος κάθε οικογένεια αποτελείται από μερικές χιλιάδες θηλυκές μέλισσες, που είναι στείρες και λέγονται "εργάτριες". Οι εργάτριες, που αποτελούν και το βασικό πληθυσμό, έχουν πολλές και σύνθετες αποστολές, αρχίζοντας από τη δημιουργία αποθεμάτων τροφών, μέχρι τη φύλαξη της κυψέλης και την περιποίηση των μικρών.
Η βασίλισσα, ο κηφήνας και η εργάτρια ξεχωρίζουν με την πρώτη ματιά μεταξύ τους. Η εργάτρια είναι πιο μικρή και από τον κηφήνα και από τη βασίλισσα, και πιο αδύνατη. Η βασίλισσα έχει μεγαλύτερο μήκος, ενώ ο κηφήνας είναι κοντός, χοντρός και πιο σκούρος. Τόσο ο κηφήνας όσο και η βασίλισσα δεν έχουν κεντρί και δηλητήριο, σε αντίθεση με τις εργάτριες που έχουν. Οι εργάτριες και οι βασίλισσες προέρχονται από γονιμοποιημένα αυγά. Αντίθετα, οι κηφήνες προέρχονται από αυγά μη γονιμοποιημένα. Έτσι, από το ίδιο αυγό είναι δυνατό να δημιουργηθεί βασίλισσα ή εργάτρια. Η διαφοροποίηση είναι αποτέλεσμα μιας ειδικής διατροφής που λαμβάνουν οι βασίλισσες από τη στιγμή που θα βγουν από το αυγό μέχρι που να μεταμορφωθούν σε τέλειο έντομο. Τρέφονται αποκλειστικά και μόνο από έναν πολτό, το λεγόμενο βασιλικό πολτό. Ο βασιλικός πολτός είναι στην πραγματικότητα αδενικό έκκριμα των εργατριών του οποίου η ακριβής σύνθεση, μέχρι σήμερα, δεν έχει προσδιοριστεί. Με το έκκριμα αυτό τρέφονται και εργάτριες, αλλά μόνο για ένα διάστημα που δεν ξεπερνά τις 48 ώρες. Στη συνέχεια τρέφονται με μείγμα μελιού, γύρης κλπ. Το μείγμα αυτό περιέχει κάποια ουσία που τελικά προκαλεί εκφυλισμό των γεννητικών οργάνων των εργατριών, τα οποία ατροφούν και δεν αναπτύσονται γίνονται ατελή θηλυκά έντομα δηλαδή εργάτριες μέλισσες.. οι κηφήνες τρέφονται και αυτοί με μείγμα βασικά μελιού και γύρης.
Αναπαραγωγή
Η βασίλισσα γονιμοποιείται μόνο μια φορα στην αρχη της ζωης της. Τότε εγκαταλείπει τη φωλιά και πετά στον αέρα συνοδευόμενη από μερικές δεκάδες κηφήνες. Η "γαμήλια τελετή" και το ζευγάρωμα γίνεται πάντα στον αέρα. Στο γαμήλιο αυτό ταξίδι η βασίλισσα δεν συνοδεύεται από τις εργάτριες και είναι ουσιαστικά απροστάτευτη. Ακριβώς το γεγονός αυτό έχει την πιο μεγάλη αξία στη φυσική επιλογή των μελισσών. Αν η βασίλισσα δεν είναι ικανή να αποφύγει τους εχθρούς της, τότε πρέπει να πεθάνει, χωρίς ν' αφήσει απογόνους. Τη θέση της θα πάρει κάποια άλλη που θα αποδειχτεί πιο γερή και πιο ικανή.
Μετά το ζευγάρωμα η βασίλισσα επιστρέφει στην κυψέλη. Γεννά έως το τέλος της ζωής χωρίς να ζευγαρώσει ποτέ ξανά .Οι φύλακες εργάτριες επιτρέπουν στη βασίλισσα να περάσει μόνο στην περίπτωση που έχει γονιμοποιηθεί, διαφορετικά δεν την αφήνουν μέχρι που να γονιμοποιηθεί. Δεν αφήνουν όμως τους κηφήνες να περάσουν. Μετά το γαμήλιο ταξίδι, οι κηφήνες είναι καταδικασμένοι σε θάνατο.
Οι μέλισσες αποτελούν μέχρι σήμερα έναν άγνωστο κόσμο. Ενώ πρόκειται για τέλεια οργανωμένη κοινωνία, δεν είναι ακόμη γνωστός ο τρόπος λειτουργίας και συνεννόησης. Το ότι οι μέλισσες συνεννοούνται μεταξύ τους είναι πέρα από κάθε αμφιβολία. Το ερώτημα που εξακολουθεί να παραμένει είναι το πώς γίνεται αυτό.
Μέχρι σήμερα έχει λυθεί το μυστήριο του προσανατολισμού και της ειδοποίησης ότι κάπου υπάρχει γύρη ή νέκταρ. Και όχι μόνο αυτό, αλλά και τι είδος και σε ποια ποσότητα. Έτσι αν κάποια μέλισσα βρει νέκταρ, δεν θα ειδοποιήσει ολόκληρο το μελίσσι, αλλά όσες είναι αρκετές, για να μαζέψουν το νέκταρ. Ο προσανατολισμός τους γίνεται με την πόλωση του φωτός. Όσον αφορά την επικοινωνία μεταξύ τους, υπάρχει ένα ολόκληρο σύστημα κινήσεων, ένα είδος "χορού", που εκτελεί η πρώτη μέλισσα που βρήκε την πηγή της τροφής. Οι υπόλοιπες εργάτριες παρακολουθούν το χορό, τον ερμηνεύουν και πετούν κατευθείαν, χωρίς να χάσουν το δρόμο τους.
Προϊόντα
Οι μέλισσες εκτρέφονται για το μέλι, που θεωρείται μια από τις πιο καλές τροφές, για το βασιλικό πολτό που χρησιμοποιείται σαν διεγερτικό και στην παρασκευή καλλυντικών, για το κερί, που πριν από μερικά χρόνια είχε μεγάλη αξία, και για το δηλητήριό τους που περιέχει ουσίες, που μπορούν να χρησιμοποιηθούν σαν φάρμακο για τους ρευματικούς. Ακόμη πολύ μεγάλη είναι η προσφορά των μελισσών στην επικονίαση των λουλουδιών. Η οικονομική σημασία της γονιμοποίησης, στην οποία συμβάλλουν οι μέλισσες μεταφέροντας γύρη από λουλούδι σε λουλούδι, είναι ανυπολόγιστη.

Η φυσιολογία της μέλισσας

Οι μέλισσες είναι κοινωνικά έντομα του είδους Apis mellifica και ανήκουν στην τάξη των Υμενοπτέρων. Ζουν σε οικογένειες που αριθμούν συνήθως 50.000 άτομα και αποτελούνται από μία βασίλισσα, χιλιάδες εργάτριες και κηφήνες.
Η βασίλισσα είναι η μητέρα όλου του μελισσιού. Είναι η μόνη που έχει την ικανότητα να γεννά, το μόνο αληθινό θηλυκό της κυψέλης.
Οι εργάτριες είναι ατελή θηλυκά. Κάνουν όλες τις δουλειές της κυψέλης: καθάρισμα, εκτροφή γόνου, συλλογή τροφών, νερού, πρόπολης, κτίσημο κηρηθρών.
Οι κηφήνες, τα αρσενικά της κυψέλης γεννιούνται την Άνοιξη και πεθαίνουν το χειμώνα. Στη μέλισσα, όπως σε κάθε έντομο, διακρίνουμε το κεφάλι, το θώρακα και την κοιλιά.

Στο κεφάλι διακρίνουμε:
α) Δύο σύνθετα μάτια Καθένα από αυτά συγκροτείται από 3000 ομματίδια. Αυτά διακρίνουν τα χρώματα που διακρίνει και το ανθρώπινο μάτι. Η μόνη διαφορά έγκειται στο ότι η μέλισσα διακρίνει το υπεριώδες και δεν διακρίνει το κόκκινο. Το μάτι του ανθρώπου βλέπει 20-30 εικόνες το δευτερόλεπτο, ενώ το μάτι της μέλισσας βλέπει ταυτόχρονα 300 εικόνες. Τα σύνθετα μάτια χρησιμεύουν για να βλέπει μακριά έξω από την κυψέλη και για τον προσανατολισμό σε σχέση με τον ήλιο όταν πετάει.
β) 3 απλά μάτια στο κάτω μέρος του κεφαλιού για την κοντινή όραση στην κυψέλη και για να βοηθούν τα σύνθετα μάτια.
γ) Δύο κεραίες που αποτελούνται από ένα κορμό και ένα τμήμα από 11 άρθρα. Οι κεραίες έχουν αισθητήρια όργανα.
δ) Το στόμα με τις δύο σιαγόνες και την προβοσκίδα (γλώσσα). ΄Οσο πιο μακριά είναι η προβοσκίδα μιας εργάτριας, τόσο καλύτερη συλλέκτρια είναι.

Ο θώρακας αποτελείται από τρεις ενωμένους δακτυλίους. Σε κάθε δακτύλιο έχει ένα ζευγάρι πόδια ενώ στο δεύτερο και τρίτο έχει κολλημένα δύο ζευγάρια φτερά.
Τα πόδια αποτελούνται από διαρθρωμένα κομμάτια. Ξεκινώντας από το θώρακα έχουμε: Ισχίο, τροχαντήρας, μηρός, κνήμη, ταρσός (πέλμα). Το πέλμα απολήγει σε δύο νύχια και μια βεντούζα (αρόλειον).
Το κάθε ζευγάρι ποδιών χρησιμεύει σε κάποια από τις δουλειές της εργάτριας. Το πρώτο ζευγάρι χρησιμεύει στον καθαρισμό των κεραιών. Το δεύτερο χωρίζει τα κουβάρια της γύρης. Το τρίτο ζευγάρι είναι έτσι φτιαγμένο, σαν καλάθι στο εξωτερικό μέρος της κνήμης, όπου η μέλισσα τοποθετεί τη γύρη που μαζεύει απ' τα λουλούδια και την πλάθει, εν πτήσει, σε κόκκους που τους μεταφέρει στην κυψέλη. Στην εσωτερική πλευρά έχει μια σειρά από σκληρές τρίχες που είναι το χτένι για την γύρη.
Η κοιλιά αποτελείται από επτά δακτυλίους. Στην άκρη του τελευταίου υπάρχει το κεντρί με το δηλητήριο, με το οποίο η εργάτρια υπερασπίζει τον εαυτό της και την κυψέλη. Κάτω από την κοιλιά τέσσερα ζευγάρια λείες επιφάνειες, οι καθρέπτες (κάτοπτρα) κρύβουν τους κηρογόνους αδένες. Στο κεφάλι, εκτός από το μυαλό υπάρχουν οι υποφαρυγγικοί αδένες που εκκρίνουν το βασιλικό πολτό και τη φερομόνη. Ο αδένας Νασάνοφ είναι ένα όργανο, μικρό, λαμπερό, μεταξύ έκτου και έβδομου δακτυλίου, που εκκρίνει ουσίες προσανατολιστικές που σημαδεύουν τις πίστες προσγείωσης. Τα γεννητικά όργανα της εργάτριας είναι ατροφικά. Δεν γεννούν αυγά. Στην περίπτωση, όμως που η κυψέλη χάσει τη βασίλισσά της και για κάποιο λόγο δεν μπορεί να την αντικαταστήσει, μια εργάτρια, η πλέον αρχομανής, αναλαμβάνει το έργο της βασίλισσας. Τρώει βασιλικό πολτό, αναπτύσσονται οι ωοθήκες της και γεννάει αυγά, που είναι όμως αγονιμοποίητα, αφού δεν έχει ποτέ συζευχθεί με κηφήνα. Από τα αυγά αυτά βγαίνουν μόνο κηφήνες. Εδώ έχουμε τη λεγόμενη «Παρθενογένεση».
Η βασίλισσα είναι το μόνο αληθινό θηλυκό του μελισσιού, είναι η μητέρα όλων των μελισσών της κυψέλης. Γεννιέται από ένα κοινό αυγό, όπως αυτά απ' τα οποία γεννιούνται οι εργάτριες. Το κελί στο οποίο μεγαλώνει είναι κατά πολύ μεγαλύτερο από εκείνα των εργατριών, έχει σχήμα βελανιδιού και εξέχει από την κηρήθρα στραμμένο προς τα κάτω. Η προνύμφη που βγαίνει από το αυγό ταΐζεται με βασιλικό πολτό και στην τροφή αυτή οφείλεται η διαφορά εργάτριας - βασίλισσας. Στην τροφή, επίσης, οφείλεται η διαφορά στη διάρκεια ζωής τους. Η εργάτρια ζει περίπου 45 ημέρες (το χειμώνα που δεν κουράζεται μπορεί να ζήσει πολύ περισσότερο), ενώ η βασίλισσα μπορεί να ζήσει μέχρι και 5 χρόνια. Η βασίλισσα είναι μεγαλύτερη από μια εργάτρια με μακρύτερο και κοκκινωπό το πίσω μέρος του σώματός της. Μόλις βγει από το κελί της, ψάχνει να βρει και να θανατώσει τις αδελφές της βασίλισσες πριν εκκολαφθούν απ' τα κελιά. Στο μελίσσι πρέπει να υπάρχει μόνο μία.
Η γονιμοποίηση της βασίλισσας γίνεται από την 5η ως τη 15η ημέρα της ζωής της, ψηλά στον αέρα. Μια ημέρα με ζεστό καιρό, χωρίς ανέμους, πετά πολύ ψηλά και πίσω της ακολουθούν όλοι οι κηφήνες του μελισσοκομείου. Οι πιο δυνατοί, τη φτάνουν, ζευγαρώνουν μαζί της διαδοχικά και μετά πεθαίνουν. Όταν η βασίλισσα επιστρέψει στην κυψέλη, οι εργάτριες την καθαρίζουν, τη φροντίζουν και την ταΐζουν στο στόμα. Μερικές γίνονται η μόνιμη συνοδεία της. Είναι πια η μάνα του μελισσιού. Δύο έως πέντε ημέρες μετά τη γονιμοποίησή της αρχίζει να γεννά αυγά. Στα εργατικά κελιά γεννά αβγά γονιμοποιημένα από τα οποία θα βγουν εργάτριες.
Στα κηφηνοκελιά που είναι λίγο μεγαλύτερα σε διάμετρο, γεννά αυγά αγονιμοποίητα που θα δώσουν κηφήνες. Τα αυγά που γεννάει η βασίλισσα είναι τόσο μικρά ώστε μόλις διακρίνονται με γυμνό μάτι. Μετά από τρεις ημέρες βγαίνουν από αυτά μικρά κάτασπρα σκουληκάκια, οι λάρβες. Οι παραμάνες τα κρατούν ζεστά και τα ταΐζουν τις τρεις πρώτες ημέρες με βασιλικό πολτό και τις υπόλοιπες πέντε με μείγμα μελιού και γύρης το οποίο επεξεργάζονται πριν το δώσουν. Οι λάρβες που προορίζονται να γίνουν βασίλισσες ταΐζονται όλες τις μέρες μόνο με βασιλικό πολτό. Το βασιλικό κελί σφραγίζεται την 8η ημέρα και η βασίλισσα εκκολάπτεται την 16η. Το εργατικό κελί σφραγίζεται την ένατη ημέρα. Μέσα εκεί η λάρβα μεταμορφώνεται σε τέλειο έντομο που βγαίνει την 21η ημέρα τρυπώντας το σφράγισμα. Το κηφηνοκελί σφραγίζεται την 10η ημέρα και ο κηφήνας βγαίνει από αυτό την 24η.

Ο βιολογικός κύκλος της εργάτριας μέλισσας

Η νεαρή εργάτρια μόλις βγει από το κελί της αναλαμβάνει εργασία. Τις δύο πρώτες ημέρες καθαρίζει τον εαυτό της και τα κελιά και φροντίζει το γόνο. Από την 3η έως την 5η ημέρα ταΐζει τις μεγάλες προνύμφες με μέλι και γύρη. Την 6η ημέρα αναπτύσσονται οι υποφαρυγγικοί αδένες της που εκκρίνουν βασιλικό πολτό και ταΐζει με αυτόν τη βασίλισσα και τις προνύμφες 1-3 ημερών. Μετά την 11η ημέρα οι αδένες αυτοί συρρικνώνονται.
Οι εργάτριες τώρα ασχολούνται με την αποθήκευση του νέκταρος και της γύρης που φέρνουν στην κυψέλη οι συλλέκτριες. Στο ίδιο διάστημα αναπτύσσονται οι κηρογόνοι αδένες της και παράγει κερί για να χτίσει τις κηρήθρες. Από τη 17η έως τη 19η ημέρα οι αδένες τους κεντριού έχουν πλήρως αναπτυχθεί και η εργάτρια γίνεται φρουρός στις εισόδους της κυψέλης. Μετά την 20η ημέρα της ζωής της η εργάτρια γίνεται συλλέκτρια και βγαίνει έξω να μαζέψει νέκταρ, γύρη, πρόπολη, νερό αφού πρώτα κάνει αναγνωριστικές πτήσεις γύρω από την κυψέλη με σκοπό τον προσανατολισμό της. Μετά από 45 περίπου ημέρες, η εργάτρια πεθαίνει.
Οι κηφήνες είναι τα αρσενικά του μελισσιού. Αυτοί είναι μεγαλύτεροι από τις εργάτριες, χονδροί και μαύροι. Είναι άκακοι και ακίνδυνοι, αφού δεν έχουν κεντρί. Προορισμός τους είναι η γονιμοποίηση της βασίλισσας. Δεν δουλεύουν μέσα στην κυψέλη και τρέφονται από τις εργάτριες από την άνοιξη έως το φθινόπωρο. Το χειμώνα που οι τροφές λιγοστεύουν οι εργάτριες τους σκοτώνουν ή τους διώχνουν από την κυψέλη. Μερικοί, ωστόσο καταφέρνουν να ξεφύγουν και ξεχειμωνιάζουν μέσα στην κυψέλη. Η ζωή του κηφήνα διαρκεί περίπου 50 ημέρες.